Empaako

Afbeelding van Uganda met Lake Albert en alle Empaako-namen

Vorig jaar nog vanuit Ethiopië, nu uit Uganda: Happy New Year voor iedereen!

Geen oliebollen op de basic campsite aan Lake Langano, maar dit jaar oudjaarsdag gevierd aan Lake Albert met de lichtjes van de honderden kleine vissersboten in de avond. Terug in Hoima was er om middernacht zelfs een paar minuten vuurwerk aan de sterrenhemel! Op nieuwjaarsdag zijn we op safari gegaan in Murchison Falls National Park, een enorm natuurgebied op twee uur rijden van ons vandaan. Bij de lodge onze tent opgezet, dus toch nog kamperen! Oh en één oliebol met ons 3en gedeeld haha. Er waren die dagen Nlse vrienden op bezoek, die we in Ethiopië hebben leren kennen toen ze op weg waren naar hun missiewerk in Uganda (de Ugandese grens was nog een half jaar dicht vanwege de covid pandemie). Ze wonen in de buurt van de hoofdstad Kampala en hadden bij een Nls-Ugandese bakker een oliebol voor ons meegenomen! In de afgelopen jaren zijn we regelmatig naar Kumi op bezoek gegaan en dan gingen we ook altijd bij hen langs. Nu wonen we dus weer in hetzelfde land!

Ateenyi en Atwooki op de lodge bij Lake Albert

Behalve een nieuw jaar, op een nieuwe plek, hebben Ouke en Anne een nieuwe naam in het Runyoro! Het is een eeuwenoud gebruik van deze stam. Ouke kreeg na een paar maanden de naam Atwooki van een vriend (“ah-TWOO-kee”) en Anne pas geleden de naam Ateenyi van een lieve collega ("Ah-TEN-yee"). De betekenis is Shining Star en Beautiful. Hoewel het natuurlijk niet op de traditionele manier is gegaan, wel trouwens met een gift om het zogezegd officieel te maken, was het oprecht vanuit degenen die de naam met zorg gekozen hebben en erg leuk om een onderdeel van de cultuur te zijn.

Het ritueel van het geven van een extra naam, een lof- of respectnaam, heet Empaako. Dit gebeurt niet in heel Uganda, maar alleen door een aantal stammen in het (noord)westen. Eind 14e eeuw is het door de heersende klasse Babiito in Bunyoro-Kitara ingevoerd.

Empaako komt van het Luo woord "Pako", wat lofprijzing betekent. Het was een jaarlijkse culturele oogstceremonie in Hoima, de hoofdstad van het koninkrijk, bijgewoond door alle stamhoofden van het rijk en het gewone volk. Tijdens de ceremonie kregen de mensen een van de Empaako-, Mipako- of Nyingpaknamen. Eén pako was en is gereserveerd voor de koning.

De traditie is nu dat iedere Bunyoro een Empaako krijgt, naast hun voor- en familienaam. Wanneer er een pasgeboren baby in een gezin is, wordt er een ceremonie gehouden met een gift, blessings en millet als hoofdgerecht (Kalo: soort dikke maispap). Alle namen zijn hetzelfde voor zowel vrouwen als mannen en zijn bedoeld om lof en respect uit te drukken.

Empaako speelt een belangrijke rol in het leven van de Bunyoro stam. Ze begroeten en spreken elkaar aan met de Empaako-naam: het is een positieve bevestiging van elkaar te kennen en te respecteren. Je vraagt zijn of haar Empaako alleen bij de eerste ontmoeting.

Het zou daarnaast woede en spanning weghalen bij een conflict: door een persoon met de Empaako-naam aan te spreken, zend je daarmee symbolisch een wens voor compromis, vrede en verzoening uit. Men gelooft namelijk dat Empaako op mysterieuze wijze verdwijnt uit het geheugen van de twee mensen, van wie de relatie onder druk is komen te staan, maar dat hij pas bij verzoening weer teruggevonden wordt. Je moet dus echt het conflict willen oplossen, om de Empaako-naam van de ander te kunnen gebruiken.

Hoewel Empaako samen met een achternaam wordt gegeven, hebben ze dus een totaal verschillende rol. De achternaam wordt alleen gebruikt voor officiële en onpersoonlijke aanspreekvormen.

Het voortbestaan van de Empaako traditie wordt echter wel bedreigd. De overdracht van Empaako via naamgeving rituelen is afgenomen door huwelijken tussen verschillende bevolkingsgroepen, en door een afname van stamoudsten die hun kinderen de stamtaal en culturele normen leren. Bijvoorbeeld door de technologie en de trek van het platteland naar de steden, bestaan er geen uitgebreide familie-/ clan bijeenkomsten meer waar ze vroeger bij elkaar zaten en hun kinderen de gebruiken en rituelen over de ceremonie meegeven.

Vooralsnog is de naamgevingsceremonie, het ritueel van Empaako, nog steeds een belangrijke culturele traditie in Bunyoro. Het is een bijzonder immaterieel cultureel erfgoed.

Overal hier in Hoima horen we de mensen elkaar met hun Empaako begroeten, ook nu met de beste wensen voor 2026!